Nieoczywisty mrok

Jeśli czytacie kryminały, to nazwisko Wojciecha Chmielarza z pewnością obiło się Wam o uszy – jest autorem przede wszystkim kryminałów i thrillerów, za które zgarnął sporo nagród (od Nagrody Wielkiego Kalibru, przez Złoty Pocisk i Bestseller Empiku, po Grand Prix Festiwalu Kryminalna Warszawa i Nagrodę Kryminalnej Piły). Tym razem jednak autor serwuje nam coś nieco innego: rzecz z pogranicza thrillera i powieści grozy. 

„Tam, gdzie zmrok zapada szybciej” zaczyna się jak klasyczny thriller i przez długi czas nim właśnie pozostaje. Autor zaprasza nas do małego miasteczka, daje poznać głównego bohatera – na tyle, na ile ten pozwala się poznać – oraz ludzi wokół niego, przede wszystkim jego pasierbicę Tamarę. Małe miasteczko to zawsze świetna sceneria, niezależnie od gatunku, ale tutaj działa szczególnie dobrze. Pasło to małe miasteczko na Podkarpaciu – w miejscu z trudną historią, gdzie zmrok rzeczywiście zapada szybciej – ale nie ze względu na nadprzyrodzone siły, tylko ukształtowanie geograficzne. Z każdym kolejnym rozdziałem mroku jest jednak więcej i więcej.

Główny bohater, Szwed, przypomina trochę Bezimiennego z sensacyjnego cyklu Chmielarza – niewiele o nim wiemy poza tym, że kocha stare samochody (szczególnie pewnego Saaba), ma podejrzaną przeszłość, a jego ulubioną formą wyrazu jest milczenie. Na Podkarpacie Szwed trafił przypadkowo z Warszawy – i został, bo pokochał mieszkankę tego miasteczka. Gdy kobieta po długiej chorobie zmarła, został sam z jej córką, obecnie osiemnastoletnią Tamarą. Ich relacja w ogóle się nie układa – mieszkają razem, ale kompletnie nie potrafią się porozumieć. Być może dlatego, że każde z nich jest dla drugiego nieustannym przypomnieniem o stracie – pod gniewem i złością kryje się smutek. W tym wymiarze „Tam, gdzie zmrok zapada szybciej” jest opowieścią o żałobie i o tym, jak bardzo potrafi ona zdeformować relacje między ludźmi.

I choć autor rzadko pozwala nam zajrzeć do głowy Szweda, rzadko dowiadujemy się, co myśli ten bohater i dlaczego zachowuje się tak, jak się zachowuje – opryskliwie, nieprzyjemnie, momentami wręcz odpychająco – jest w tej historii duża głębia psychologiczna. Chmielarz stopniowo podrzuca nam okruchy informacji o przeszłości Szweda, tej warszawskiej i tej związanej z Pasłem, a z tych fragmentów powoli wyłania się przejmujący portret człowieka przygniecionego żałobą.

Co charakterystyczne dla powieści Wojciecha Chmielarza, trudno polubić jego bohaterów. Łatwo im współczuć, ale sympatię wzbudzają znacznie rzadziej. Tak jest również z Tamarą: nastolatka irytuje, działa na nerwy, podejmuje złe decyzje. Stworzenie bohaterów, którzy bywają tak niewygodni i drażniący, a jednocześnie pozostają wiarygodni, jest dużą sztuką, którą Chmielarz opanował do perfekcji. 

Wspomniałam już, że to powieść grozy, ale trzeba wspomnieć, że elementy typowe dla gatunku pojawiają się tutaj stosunkowo późno. Nie podejmuję się oceny, czy „Tam, gdzie zmrok zapada szybciej” to dobry reprezentant tego gatunku – nie mam do tego odpowiednich narzędzi, nie wiem, jakie reguły rządzą gatunkiem i czy autor żadnej z nich nie złamał. Mogę natomiast ocenić coś innego: czy poczułam niepokój, bo przecież właśnie o to w horrorze chodzi. I tak – poczułam. Co jednak ciekawe, nie wywołały go sceny typowe dla powieści grozy. Najbardziej niepokojąca okazała się sama historia Szweda: poczucie osaczenia, narastające zagrożenie i świadomość, że wokół bohatera zaciska się coś, czego ani on, ani my nie potrafimy nazwać ani zrozumieć.

Zwykle nie wspominam w recenzjach o okładkach, ale tu muszę zrobić wyjątek. Jaskrawe kolory przyciągają uwagę i choć początkowo zdają się kompletnie nie pasować do tej historii – fiolet i żółć nie kojarzą się przecież z mrokiem – to ostatecznie doskonale komponują się z szaleństwem wychodzenia poza schemat, poza logikę.

Znajdziemy w tej powieści także elementy charakterystyczne dla kryminału: lokalnego biznesmena, który czuje się królem miasteczka (poniekąd słusznie, skoro od niego zależy byt sporej części mieszkańców Pasła), i starą jak świat prawdę, że za odpowiednią cenę można kupić wiele, także milczenie. W kryminałach morał zwykle jest prosty: zło nie popłaca. Tutaj przesłanie zdaje się jeszcze prostsze, ale przez to może bardziej przejmujące: warto ze sobą rozmawiać. 

Czy wolałabym, gdyby ta historia była w stu procentach thrillerem i miała realistyczne rozwiązanie? Zdecydowanie tak. Ale nie powiedziałabym, że nadprzyrodzone elementy zepsuły mi lekturę – były po prostu czymś innym. A to akurat dobrze. Warto czasami przekraczać własne granice, również te czytelnicze.

Udostępnij