Zło skryte pod śniegiem

Michał Śmielak od kilku lat coraz wyraźniej zaznacza swoją pozycję w świecie polskiego kryminału, a jego „Osada” została najlepszym kryminałem retro 2023 na festiwalu Kryminalny Magiel w Gostyniu i trafiła na długą listę Nagrody Wielkiego Kalibru. Z dużą ciekawością sięgnęłam zatem po najnowszą powieść tego autora, „Śnieg przykryje” – zwłaszcza że czytałam w okolicy świąt, a jej akcja rozpoczyna się dokładnie dwudziestego trzeciego grudnia.

W przeddzień Wigilii Rysiek wraca do domu z lasu, dokąd pojechał po choinkę. Jego powrót śmiertelnie przeraża żonę. Dlaczego? Cóż, owszem, Rysiek pojechał po choinkę – tyle że dwadzieścia pięć lat temu. Od tamtej pory nikt nie wiedział, co się z nim dzieje. Ryszard też nie pamięta, gdzie spędził ostatnie ćwierć wieku, mało tego: jest przekonany, że wciąż jest rok 1999, a on niedawno wyszedł z domu. Jego syn, Piotr, jest teraz policjantem i to on prowadzi śledztwo w sprawie tajemniczego powrotu ojca. Czy uda mu się poznać całą prawdę? A może śnieg skutecznie przykrył wszystkie ślady?

Powieść Michała Śmielaka nie jest typowym kryminałem, bo autor bardzo szybko ujawnia sporą część informacji związanych ze zniknięciem Ryśka. Napięcie nie wynika zatem z odkrywania faktów, ale z obserwowania, czy (a jeśli tak, to w jaki sposób) prawda zostanie ujawniona. Niektóre elementy fabuły pozostają jednak niespodzianką – i dla bohaterów powieści, i dla nas – do samego końca, dzięki czemu zainteresowanie nie słabnie w trakcie lektury. Widać, że autor starannie rozplanował konstrukcję powieści i umiejętnie splata i rozplata poszczególne wątki. Ale muszę też podkreślić jedną rzecz: z czasem okazuje się, że spora część wydarzeń opiera się na zbiegach okoliczności. I chociaż czyta się to świetnie, tak duże nagromadzenie przypadków może budzić wątpliwości i jest chyba najsłabszym elementem tej książki.

Ale jej zasadnicza zaleta sprawia, że warto po nią sięgnąć. A jest nią doskonały portret psychologiczny przemocowca, zarysowany tak sugestywnie, że niemal od pierwszych scen wierzymy w tę postać i czujemy wobec niej autentyczny wstręt. Znęcanie się, przemoc psychiczna, gaslighting (również wobec dzieci) – to wszystko zostało pokazane z brutalną wiarygodnością; wręcz słyszymy rechot alkoholika, któremu niszczenie bliskich sprawia ogromną przyjemność. Momentami tego codziennego brudu i toksyczności było tak dużo, że musiałam robić sobie przerwy w lekturze. Również postać Piotra została stworzona na tyle umiejętnie, że łatwo angażujemy się w jego losy i instynktownie mu kibicujemy.

Na plus działa także prosty, oszczędny styl autora, który dobrze pasuje do tej historii. Zazwyczaj Śmielak trzyma się tej konwencji, czasem tylko próbuje ją – niepotrzebnie! – upiększyć jakąś metaforą, która brzmi zbyt patetycznie i wybija z rytmu (weźmy choćby taki fragment: „Tymczasem za drzwiami jego gabinetu toczyła się kompletnie odmienna rozmowa, buzowały inne emocje, jakby te dwa martwe drzewa same opuściły zielony las, ciągnąc za sobą smugę śmierci”). Ale to drobiazg: „Śnieg przykryje” pozostaje mocną, nieprzyjemną historią. Doskonale uzupełniają ją realia przełomu lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych – prywatyzacja zakładów, zmiany społeczne, niepewność jutra – które stanowią one ważne tło dla decyzji i dramatów bohaterów.

Czy kryminał może trzymać w napięciu, gdy znamy sporo odpowiedzi? Michał Śmielak udowadnia, że tak. A jego najnowsza powieść zostaje w głowie po skończeniu lektury – a to w tym gatunku jedna z najwyższych rekomendacji.

 

Udostępnij