„Dlaczego tylko zło ma przywilej przemocy?”

„Prawy zabójca” Håkana Nessera, trzykrotnego laureata nagrody za najlepszy szwedzki kryminał, to dziewiąta część serii o komisarzu Gunnarze Barbarottim i jego partnerce Evie Backman. Autor ponownie zabiera nas do fikcyjnego miasteczka Kymlinge. W dzielnicy Kvarnbo – około tysiąca pięciuset mieszkańców, połowa to kobiety, jedna trzecia dzieci – dochodzi do dwóch zabójstw. Najpierw ginie Allan Fremling, nauczyciel wuefu w miejscowym liceum, były sportowiec znany z surowości wobec uczniów. Zostaje zastrzelony w progu swojego mieszkania. Wkrótce potem ofiarą zabójcy staje się trener personalny na siłowni. Czy te sprawy coś łączy? Barbarotti i Backman mają przeczucie, że tak, ale znalezienie dowodów na potwierdzenie tej tezy okazuje się trudniejsze, niż myśleli.

W świecie tworzonym przez Nessera życie nigdy nie pędzi naprzód w zawrotnym tempie. Akcja „Prawego zabójcy” też snuje się niespiesznie, jakby od niechcenia. Barbarotti i Backman myślą o zbliżającym się wyjeździe na Gotlandię, a prowadzący dochodzenie inspektor Borgsen – samotny sześćdziesięciolatek (zwany przez współpracowników Sorgsenem, czyli „smutnym”), niegdyś doskonały śledczy – wciąż zmaga się z powikłaniami po covidzie i z trudem składa myśli. Jednak mimo pozornego marazmu wszyscy zaangażowani w śledztwo to policjanci z powołania, gotowi doprowadzić sprawę do końca, nawet jeśli wymaga to mozolnej pracy.

Szwedzki pisarz od lat łączy kryminał z refleksją filozoficzną i również w tej kwestii „Prawy zabójca” nie stanowi wyjątku. Obok klasycznej intrygi pojawia się tu zatem sporo refleksji o kondycji współczesnego świata w stylu poniższej: 

Małość wobec nadchodzącej katastrofy. Nieprzebłaganej siły żywiołów. Topniejących lodów. Pożarów. Wojny. Przyszłości, która wkrótce stanie się jedynie urojeniem. Ziemia będzie się nadam kręcić, ale inwazyjny gatunek Homo sapiens dotarł do punktu, od którego nie ma już drogi naprzód. Ludzie wyniszczą samych siebie i wiele innych gatunków też. To tylko kwestia czasu.

Autor nie unika komentarzy politycznych – nazwiska Putina i Trumpa („napakowanych testosteronem pajaców”) przewijają się w „Prawym zabójcy” częściej, niż można by się spodziewać w gatunku, który teoretycznie powinien skupiać się na zagadce kryminalnej. Rzecz dzieje się w 2022 roku, a więc bardzo silne są tutaj nawiązania do pandemii i do rosyjskiej agresji na Ukrainę. Owszem, formalnie są to refleksje Barbarottiego (zazwyczaj), ale można się domyślać, że bohater, którego Nesser maluje z taką sympatią, myśli podobnie jak on sam.

Jest zatem w tej powieści melancholijnie, jest refleksyjnie – ale to poczucie rezygnacji nieco równoważy styl Nessera. To właściwie jego podpis: lekkość i ironia, z jakimi autor maluje świat, w którym ludzkość powoli zmierza ku przepaści, wyróżniają jego powieści od pierwszych stron. 

A jeśli po licznie podejmowanych próbach ludziom uda się w końcu wytępić samych siebie, to co z tego? Lasy i morza na pewno nie będą miały nic przeciwko temu.

Dużo też w tej książce ogólnych rozważań o władzy i przemocy (z którymi trudno się nie zgodzić). A najważniejsze pytanie brzmi: czy zabijanie zawsze jest złe? Szwedzki pisarz stawia czytelnika w niewygodnej sytuacji, pozwalając mu współodczuwać z tytułowym „prawym zabójcą”. Tym bardziej że rozwiązanie zagadki poznajemy stosunkowo szybko – po długim wprowadzeniu tożsamość sprawcy zostaje tak po prostu ujawniona. Od tej chwili fabuła rozwija się dwutorowo: z jednej strony śledzimy wysiłki policjantów, z drugiej – losy zabójcy. Dlatego kryminalne napięcie nie wynika tu z poszukiwania odpowiedzi na pytanie „kto zabił?”, ale z niepewności, czy Barbarotti i jego zespół zdołają namierzyć sprawcę. A ponieważ zabójca jest „prawy”, łatwo w pewnym momencie złapać się na tym, że po cichu liczymy, by policjantom nie udało się wpaść na jego trop.

„Prawy zabójca”, podobnie jak poprzednie powieści Håkana Nessera, nie trafi w gust miłośników wartkiego tempa i pełnych napięcia zwrotów akcji. To kryminał powolny, ironiczny, filozoficzny. Inny. A mnie ta inność nieodmiennie fascynuje.

Udostępnij